Mustafa Kemal Atatürk’ün Edirne’ye duyduğu derin sevgi ve ülkesine hizmet anlayışı, onun yalnızca askeri ve siyasi başarılarında değil, milletle kurduğu gönül bağında da açıkça görülür. Osmanlı’ya uzun yıllar başkentlik yapmış, tarih ve kültür mirasıyla öne çıkan Edirne, Atatürk için stratejik olduğu kadar manevi değeri yüksek bir şehirdi. Bu sevginin ve halkçı anlayışının en anlamlı örneklerinden biri, Edirne Sarayiçi arazisinin tapusunun kendisine hediye edilmesine rağmen, Atatürk’ün bu mülkü kişisel bir kazanım olarak görmeyip Edirne halkına iade etmesidir. Bu davranış, onun devlet malına bakışını, millet iradesine verdiği önemi ve ömrünü adadığı ülke hizmetini simgeleyen güçlü bir tarihsel duruş olarak hafızalarda yer almıştır.

Bu konuyla ilgili olarak şehirde çeşitli anlatımlar duymuş, sosyal medya ve bazı kitaplarda benzer bilgilere rastlamıştım. Anlatımlar A. Rıza Atatürk üzerinden yapılmaktadır. Ancak belge sunulamamaktadır. Çalışmalarımda, bilgilerin doğruluğunu sağlamak amacıyla yalnızca içeriği değil, kullanılan kaynakçaları ve bu kaynakların dayandığı bölümleri de incelemeyi önemsiyorum. Çünkü bazı eserlerde alıntının hangi bölümden yapıldığının belirtilmemesi, konunun dayanağını zayıflatmaktadır.

Rahmetli A. Rıza Atatürk, gazete köşe yazılarında kentin kaybolmaya yüz tutmuş kültür miraslarını ele almış ve bu yazılarıyla günümüz araştırmacıları için önemli verileri kayıt altına almıştır. Ne var ki bazı tarihçi ve araştırmacılar bu yazıları kaynak göstermeden sunmaları, bilgi hırsızlığına varan ciddi bir sorun olarak karşımıza çıkmaktadır.
Ancak arşivlerde yer alan belgeler, zaman içinde bu tür yanlışlıkları ortaya koymakta ve gerçeği görünür kılmaktadır.

Benim için asıl önemli olan ise A. Rıza Atatürk’ün bu kıymetli yazılarını araştırarak gün yüzüne çıkarmak ve gelecek kuşaklara doğru biçimde aktarılmasını sağlamaktır.

Rıza Ataktürk, Sarayiçi mesire alanının Atatürk’e hediye edilmesi ile ilgili ilk sözlü bilgiyi 9 Mart 1951 tarihinde Edirne’ye ziyarete gelen Atatürk’ün kız kardeşi Makbule Atadan dan öğrendiğini de belirtmektedir. Nitekim yaptığım araştırma da Yeni Edirne Gazetesi’nin 9 Mart 1951 tarihli nüshasında Atatürk’ün kız kardeşinin Edirne’ye geldiği belirtilmektedir.[1]

Edirne Belediye Meclisinin 1 Mart 1934 tarihinde almış olduğu karar ile Edirne Sarayiçi mesire alanının Cumhurbaşkanı M. Kemal Atatürk’e armağan edilmesi gerçekleştirilirken Edirne İl Genel Meclisi’de almış olduğu kararla da “Ece Doğan Çiftliğini” bağışlama kararı almıştır.

Yapmış olduğum araştırmalar neticesinde yerel gazete ve arşivlerde konu ile ilgili bulduğum belgeler aşağıya çıkarılmıştır.

Edirne Belediye Başkanlığının konu ile ilgili almış olduğu karar ile ilgili haber Edirne Posta Gazetesi’nde “Büyük Gazi’ye Edirnelilerin Hediyesi” başlığıyla yer almış ve haber başlığı altında şu bilgeler yer almıştır;

“Edirne belediye meclisi Şubat dönemi çalışmalarını tamamlamıştır. Belediye meclisinin bu dönem toplantısında şehrin en mutena bir mesire mahalli olan (Sarayiçi) nin büyük kurtarıcımıza Edirne halkı adına naçiz bir şükran mukabelesi olarak hediyesi kararlaştırılmıştır. Aynı zamanda hali inikatta bulunmakta olan vilâyetimiz umumi meclisi de vilayet halkı namına (Numune çiftliği) nin Reisicumhur Hz. ne hediyesini ittifakla kabul ettiği haber alınmıştır.”[2]

Edirne’den giden heyeti takip eden gazete heyetinin Atatürk’ün huzuruna çıktığını da “Heyetimiz R. Cumhur Hz. nin Huzurunda” başlığıyla vererek, “ Vilayetimiz valisi Salim Özdemir Bf. nin riyasetinde belediye ve fırka reislerinden mürekkep Edirne heyeti Ankara’ya vasıl olmuştur.

Reisicumhur Hz. Edirne heyetini bu hafta için de huzurlarına kabul buyurarak Edirne imar işleri hakkında izahat almışlar ve heyetimiz Gazi Hz. ne hediye edilmesi kararlaştırılan “Sarayiçi mesiresiyle numune çitliğine ait tapu senetlerini müşarünileyhe arzu takdim eylemişlerdir.” diyerek Edirne halkını konu ile ilgili bilgilendirmişlerdir.[3]

Heyetin Edirne’ye gelişinden sonra konu ilgili olarak gazete de “Edirne Heyeti Ankara’dan Döndü” başlığıyla verilmektedir.  Gazete konuya şöyle açıklık getirmektedir; “Geçen ay nihayetinde Vali Bf. nin riyasetinde Belediye ve Fırka reislerinden mürekkep olarak Ankara’ya giden Edirne heyeti şehrimize avdet etmiştir. Heyetimiz Ankara’da Reisicumhur Hz. nin yüksek huzurlarına kabul olunmuş ve Vilayet umumi meclisi ile Belediye meclisinin Büyük Gazimize hediye edilmesini kararlaştırdığı Sarayiçi mesiresiyle Ece Doğan çiftliğinin tapuları takdim kılınarak Edirne halkının derin sarsılmaz saygı ve merbutiyetleri (bağlılıkları) arz edilmiştir. Gazi Hz. heyetten Edirne hakkında izahat almıştır.[4]

Cumhurbaşkanı M. Kemal Atatürk’ün huzura çıkan heyetin içinde Ankara’ya gitmesine rağmen Edirne Valisi Salim Özdemir Günday’ın makama çıkmadığını belirtmekte ve bir kaynağa bağlamaktadır. Nitekim A.Riza Ataktürk’ün belirttiği Özel Şahin Giray’ın yayına hazırladığı “Atatürk’ün Nöbet Defteri 1931-1938” adlı esere erişim sağlayarak belirttilen sayfada da yaptığım inceleme de, Atatürk’ün Edirne heyetinin makama çıktığı gün ile ilgili şunları yazmaktadır;

25.3.1934-

1- Makama çıkış Gazi Hazretleri saat 14.00 te uyandılar, 16.00 da Marmara’ya gittiler, 19.00 da döndüler, 8.00 de yattılar.

2- Nöbeti Cevdet Bey’e devreylediğimi arzeylerim efendim.

Kabul edilenler :

1- Celâl Beyef. 8- Şakir Beyef. 9- Nuri 10- Fuat 2- Tevfik Rüştü, 3- Muhlis 4- Saffet 5- Şükrü Kaya 6- Cemil 7- Fuat (H. Etfal Reisi) 11- Yakup Kadri 12- İbrahim (Edirne C. H. P. R.) 13- Ekrem, (Edirne Belediye R.) İmza: Naşit[5]

Yukarıda görüldüğü gibi dönemin Edirne Valisi’nin ismi listede yer almamaktadır. Bu konuyu A.Rıza Atatürk şöyle açıklamaktadır. “Edirne Kurulunun Atatürk tarafından kabul edileceği gün Salim Özdemir Bey arkadaşı Ankara Valisi Nevzat Tandoğan beyi ziyaret eder. Birlikte yemeğe çıkarlar. Görüşmenin uzamasıyla Edirne heyeti Vali Bey’in katılamayacağını anlar ve heyette Vali Bey olmadan Cumhurbaşkanı makamına çıkılır.

Daha sonraki süreçte Atatürk, Edirne heyeti tarafından kendisine hediye edilen tapuları Edirne halkına iade etmiş ve gerekli işlemlerin yapılmasını sağlamıştır. Atatürk’ün kendisine bağışlanan yerlerin tapularını halka devretmesi, onun devlet anlayışının, kültürel mirasa bakışının ve halka duyduğu güvenin anlamlı bir yansımasıdır. 1924 yılından bu yana Sarayiçi’nin Has Bahçe alanında düzenlenen ve UNESCO’nun İnsanlığın Somut Olmayan Kültür Mirası Listesi’nde yer alan Kırkpınar Yağlı Güreş Festivali ise bu kararın ne denli yerinde ve ileri görüşlü olduğunu bugün hâlâ gözler önüne sermektedir.

Sarayiçi’nin Edirne halkına emanet edilmesi sayesinde bu alan, yalnızca geçmişin bir hatırası değil; yaşayan, yaşatılan ve gelecek kuşaklara aktarılan bir kültür mirası olmuştur. Bu miras, Atatürk’ün “millete ait olan milletindir” anlayışını ve ülkeye hizmet idealini zamana meydan okuyan bir değer olarak yaşatmaya devam etmektedir.

Bu vesile ile başta Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere tüm şehitlerimizi, kentimizin tarihinde hizmeti geçen Edirne Vali ve Belediye Başkanlarımızı ve bizlere bu değerli bilgiler ile buluşmamızı sağlayan A. Rıza Ataktürk’ü rahmet ve minnetle anıyorum.

Derleyen: Ender Bilar

Kaynakçalar:

[1] Atatürk’ün kardeşi Makbule Atadan (1951) Yeni Edirne Gazetesi, 9 Mart 1951, Yıl:1, Sayı:55, s.1.
[2] Büyük Gazi’ye Edirnelilerin Hediyesi (1934) Edirne Postası Gazetesi, 8.3.1934, Yıl:9, Sayı:569,  s.1
[3] Heyetimiz R. Cumhur Hz. nin Huzurunda (1934) Edirne Postası Gazetesi, 22.33.1934, Yıl:9, Sayı:571, s.1
[4] Edirne Heyeti Ankara’dan döndü (1934) Edirne Postası Gazetesi, 5.4.1934, Yıl:9, Sayı:572, s.1                                 [5] Şahingiray, Özel (2019) Atatürk’ün Nöbet Defteri, -1931-1938- Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları No: 636, Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Yayınları No: 58, sf:263.