Osmanlı’da 16–18. yüzyıllarda kadınlar sosyal, ekonomik ve eğitim alanlarında kısıtlı haklara sahipti. 19. yüzyılda II. Mahmud dönemiyle başlayan modernleşme sürecinde kadınların eğitimi ve mülkiyet hakları geliştirildi; kız okulları açıldı, ebelik eğitimi verildi ve kadınlara yönelik dergiler yayımlandı. 20. yüzyıl başlarında kadınlar çalışma hayatına katıldı, devlet memurluğu ve yükseköğrenim imkânı buldu, I. Dünya Savaşı’nda üretim ve kamu alanında erkeklerin yerini doldurdular.

29 Ekim 1923 günü Cumhuriyetin ilan edilmesinin ardından 1926 yılında Medenî Kanun kabul edilmiştir. Bu bağlamda 3 Nisan 1930 tarihinde kadınlara belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı verilmiştir.

İlk çok partili yerel seçim 1930 yılında yapılmıştı. Ancak çok partili sisteme geçişin başarılı olamayışı nedeniyle 1934, 1938 ve 1942 yıllarında yapılan yerel seçimler yine tek partili olarak gerçekleştirilmişti.

Edirne’de C.H.F. kaydını yaptıran ilk kadın üye Şerife Hanım’dır. Mustafa Kemal Atatürk tarafından kadınlarımıza tanınan bu hakla birlikte Edirne’de 1930 mahalli seçimlerinde Cumhuriyet Halk Fıkrasından iki kadın belediye meclis üyeliğine aday olmuştur. Bunlar Ticaret Odasından Bekir Bey’in kayınvalidesi ve Hakkı Bey’in hanımı Süreyya ve Huriye hanımdır.

Süreyya Hanım meclise girerek Edirne merkez ilçe belediyesinin ilk kadın belediye meclis üyesi olmuştur. Kadınların siyasete girmesi 1934 yılında Edirne Merkez İlçe’de yapılacak Belediye Meclis Üyeliği seçimine ayrı bir heyecan getirmiştir. Meclis üyeliği seçimlerine Sevinç Leman (Koman) ile Huriye Şefik Hanım aday gösterilmiştir. Yapılan seçim sonucunda her iki isim de Edirne Belediye Meclisine girmiştir. Uluslararası Kadınlar Birliğinin 1935 yılında İstanbul’da yaptığı toplantıda Leman Fuat heyette yer almış ve çalışma komisyonunda raportör olarak görev almıştır.

Bu bağlamda Vilayet Genel Meclisi Üyeliği listesinde Sevinç Tunaboyu da girmiştir. Ayrıca, bu kişinin bir sonraki yıl Cumhuriyet Halk Fırkasının Edirne yönetim kurulu üyeliğine seçildiği de dönemin yerel gazetelerin nüshalarında yer almaktadır.

Bu defa 5 Aralık 1934’te kabul edilen yasa ile de kadınlara milletvekili seçme ve seçilebilme hakkı verilmiş seçmen yaşı 18’den 22’ye çıkartılmıştır. 1936 yılında çıkartılan İş Kanunu ile çalışma hayatında haklar kazanmıştır.

1934 yılında yapılacak milletvekilliği seçimleri için Edirne’de kadınların partiye üye yapılması için partide toplantılar yapılmaya başlanılmıştır. Yapılan ikinci toplantıya Süreyya Mustafa, Belediye azasından Huriye Şefik, Sevinç Fuad, Macide İbrahim Akıncı, Kız muallim mektebi müdürü Rabia Yarkın, Orta mektep müdürü Şevket, Dr. Riza Murat Bey’in refikası, Kız muallim mektebi jimnastik muallim Zühre, Türkçe ve Edebiyat öğretmeni Cavide, resim öğretmeni Mediha, ortaokul riyaziye öğretmeni Memduha, dikiş ve biçki öğretmeni Behiye, ilkokul öğretmenlerinden Nevzad ve Şemsi katılmışlardır.

Toplantıya katılanlar kadınların biran evvel partiye üye yazılmaları için bir heyetin seçilmesi gerekliliğini belirtmişlerdir. Aralarında grup başkan ve üyelerini seçerek altı gruptan oluşan çalışma ekibi ile sahaya inerek partiye kadın üye kaydetmeye başlamışlardır.

Anayasa’da yapılan düzenlemeyle 1934 yılında seçme ve seçilebilme hakkına sahip olan kadınlar ilk kez 1935 seçimlerine katılmıştır. TBMM’nin 5. döneminde 18 kadın parlamenter meclise girmiştir. Temsil edilen kadın milletvekilleri içinde Fatma Memik ilk kadın Edirne Milletvekili olarak Meclise girmiştir. 8 Şubat 1935 günü yapılan Umumi Meclis Üyesi olarak da Edirne’den Hatice Ekrem seçilmiştir. Daha sonraki seçimlerde Türkiye‘de ön seçimle seçilmiş ilk kadın milletvekili olarak meclise giren Edirne Milletvekili Türkan Seçkin ve ardından Türkan Arıkan, Ümran Akkan ve Fatma Aksal kadın milletvekili olarak Edirne’yi Türkiye Millet Meclisinde görev yapmak için yetki almışlardır.

Edirne’nin seçim tarihinde ilkleri bu şekilde yaşarken 2019 yılına kadar Edirne merkez ve ilçelerinde bir kadın belediye başkanı çıkartamamıştır. 2019 yılında yapılan yerel seçimlerde Cumhuriyet Halk Partisi’nin kadın adayı Özlem Becan yapılan seçimlerde Edirne’nin Uzunköprü İlçesinden seçilen ilk kadın belediye başkanı olmuştur. Ancak 2024 yılı mahalli seçimlerinde yeniden seçilememiş ve belediye başkanlığı sona ermiştir.

Edirne merkez ilçesi 1930 yılında ilk kadın belediye meclis üyesini seçerken ilk kadın belediye başkanını ise 2024 yılı mahalli seçimlerinde seçmiştir. Yapılan yerel seçimler sonucunda Filiz Gencan Edirne’nin ilk kadın belediye başkanı olmuştur.

Edirne Etfal Cemiyetinin bir kolu olan Anneler Birliğince 1934 yılında geliri fakir çocuklara verilmek üzere Edirne’de ilk kostümlü bir balo düzenlemiştir. Edirne Belediyesi salonunda düzenlenen balo da milli kıyafetler de giyilmiş ve çok ilgi görmüştür. Kadınlararası ilk otomobil yarışmasının da İstanbul-Edirne istikametinde 1954 yılında gerçekleştiği kentin tarih yapraklarında yer almaktadır. Edirne Kadınlar Birliğince 50. Yıl Kadın Hakları Parkı’nın da 1985 yılında hizmete açıldığı ve açıldığı dönemde halkın ücretsiz girebildiği park olduğu da bilinmektedir.

Türk Kadınlar Birliği Edirne Şubesince, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunun 80. yıl dönümü anısına 26 Ocak 2004 tarihinde yaptırılarak Fatih Mahallesine konulmuştu. 400 kilogram ağırlığındaki bronz “Özgür ve Çağdaş Kadın Heykeli” 8 Aralık 2006 günü burada saldırıya uğrayarak, bir halatla bağlanarak yerinden yıkılmıştır. Bulgar heykeltıraş Minço Minev’in yaptığı heykel bu defa Erdoğan Parkı köşesine konulmuştu. Ancak burada da saldırıya uğrayınca yaklaşık bir yılı aşkın Belediye’nin deposuna kaldırılan anıt, onarılarak 8 Mart 2015 günü Hürriyet Meydanına taşınmıştır.

Edirne özelinde kadınların eğitim ve sosyal yaşamı ile ilgili birkaç veriyi incelediğimizde de şu bilgilere ulaşabilmekteyiz. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre Edirne’de 2024 yılı itibarıyla 6 yaş ve üzeri toplam nüfus 392.037 kişidir. Bu nüfusun 195.349’unu kadınlar oluşturmaktadır.  Kadınlarımızın 58.847’si ilkokul mezunu, 11.941’si ilköğretim mezunu, 5.244’ü okuma yazma bilmeyen, 14.775’i ise okuma yazma bildiği halde herhangi bir okul mezunu olmayan bireylerden oluşmaktadır. Ayrıca 923 kadının da hakkında veri bulunmamaktadır. Sözkonusu gruplar birlikte değerlendirildiğinde, 6 yaş ve üzeri kadın nüfusun %47’sini oluşturmaktadır. Yine TÜİK verilerine göre Edirneli kadınların 2024 yılı itibariyle ortalama eğitim süresi 8.6’dır.

Edirne’de 2010 ile 2025 yılları arasında gerçekleşen toplam evlilik sayısı 39.170 olup bu yıllar arasındaki gerçekleşen akraba evliliği sayısı da 263’dür. Kentte gerçekleşen akraba evliliği oranı %0,7’dir.

Kentimiz iller arasındaki suç oranıyla da Türkiye genelinde yıllar itibariyle üst sıralarda yer almıştır. Son iki dönemde Edirne’de yaşanılan 9 kadın cinayeti de kentin tarih yapraklarında yer almıştır.

Edirne’nin tarihine bakıldığında kadınlar, yasaklardan özgürlüğe, ev içinden kamusal alana uzanan uzun bir mücadele vermiştir. Bugün kentin kadın nüfusunun önemli bir kısmı eğitim görmüş olsa da hâlâ okuma yazma bilmeyen ve eğitimi eksik kadınlar bulunmaktadır. Bu durum, toplumsal gelişim ve eşitlik mücadelesinin tamamlanması gerektiğini göstermektedir.

Kadınların sadece eğitimle değil, kültür ve sanatla da yaşama aktif olarak katılmaları büyük önem taşımaktadır. Bu nedenle “Her Mahalleye Bir Kültür Evi” projemizin ne kadar değerli olduğu ortadadır. Kadın, çocuk ve gençlerimizin yeteneklerini geliştirmesi, sosyal hayata dahil olması ve kent hafızasına katkıda bulunması açısından bu kritik bir adımdır. Ancak yapılan projelerin sürdürülebilirliği sağlanmadığı sürece, kadınların kazanımlarının ve kent hafızasına bırakılan etkilerin kalıcı olamayacağı da unutulmamalıdır.

8 Mart Emekçi Kadınlar Günü Kutlu Olsun…

Yazan: Ender Bilar